Bülten 27: Kitabevi sistemimi yeniden kurarken

Bülten 27: Kitabevi sistemimi yeniden kurarken

"Her şeyi bilmenin anlamı var mı?" diye sorduğumuz geçen bülteni bitirirken, kendi bilgi sistemimi ve arşivimi yeniden kurarken yaşadıklarımı anlatacağımı söylemiştim. Bu sayıda bu sürecin içinden önemli bir bölüme odaklanacağım: 2023'ten beri Assos'ta işlettiğim bilim kurgu kitabevinin işletim sistemi. 2023'te tamamen ücretsiz kişisel bilgi yönetimi (KBY) araçlarıyla kurduğum bu sistemi nasıl revize ettiğimi, eksiklerini nasıl giderdiğimi ve üç yıllık kullanım deneyimimi yeni sisteme nasıl yansıttığımı konuşacağız.

KBY'nin eğlenceli bir hobiden çok öteye gittiğini sık sık konuştuk: Asıl değeri, yapmak istediklerimizle ilgili bilgiyi kaydedip fikri olgunlaştırmakta ve uygun yöntemi bulmakta. Raflarındaki her kitabı teker teker özenle seçtiğim dükkânım için kurduğum sistemin, yakın zamanda hayatlarımıza kalıcı bir giriş yapan yapay zekâ araçlarıyla şekillendirilebiliyor olması, bence KBY'nin hayatlarımızdaki yerini sembolize eden iyi bir örnek.

Uzun okumak istemeyenler için: Kitabevi işletim sistemimi, eksiklerini ve gelişim alanlarını dikkate alarak baştan kurdum:

  • Kitap kataloğu
  • Stok yönetimi
  • Fiyatlandırma
  • Müşteri takibi
  • Satış adetleri ve sipariş takibi

Sistem bu boyutların hepsinde eskisinden daha detaylı, daha kolay işleyen ve hayal ettiğime çok daha yakın bir hale geldi.

Burada önemli bir vurgu yapmam lazım: Bu kez her şeyi yalnız yapmadım. İki değerli meslektaşım var: Grok ve Claude. Her adımı onlarla konuşarak ve beraber düşünerek attım; son kararı ise her seferinde ben verdim. Ortaya çıkan sistemin yapabildikleri / yapamadıkları konusunda daha önceki sistemime oranla daha az taviz verdim, çünkü artık "bunu nasıl yaparız?" sorusunu sorabileceğim, kendimden başka birileri vardı hayatımda.

Geçen sayıda yapay zekâyla aramızdaki iş bölümünü şöyle tarif etmiştim: "AI bulmayı, yakalamayı ve hafızayı devralır; ama anlamayı devredemeyiz." Kitabevi projesi bu cümlenin eksik kaldığını gösterdi: Grok ve Claude yalnızca bulmadı, yakalamadı, hatırlamadı; "bunu nasıl yaparız?" sorularıma cevap aradılar, projenin kodunu yazdılar, metin taslaklarını hazırladılar. Anlamak ve karar vermek için bana destek oldular.

Elbette inisiyatif hâlâ bende ama bu kolektif süreç sayesinde artık yapmaya çalıştığımı daha iyi tarif edebildiğimi, dolayısıyla da daha iyi anladığımı hissediyorum. Bu sayıda o iş bölümünün gerçek bir projede nasıl işlediğini anlatacağım.

Eski sistem ve verdiğim tavizler

Assos Bilim Kurgu kitabevim Behramkale köyünde. Açılış hazırlıklarını Ağustos 2023'te, Bülten 12'de anlatmıştım. O sayıda bir sorundan da bahsetmiştim: Not almak için kullandığım Obsidian, kitapları yazar, yayınevi, tür gibi özellikleriyle listelemekte zorlanıyordu. Bu yüzden kitap listesini Coda'ya (Notion benzeri bir çevrimiçi veritabanı çözümüne) taşımış, iki aracı birlikte kullanmaya başlamıştım.

Kasım 2023'te, Bülten 15'te ("Kim korkar veritabanından?") Coda'da kurduğum sistemi anlattım. Sistem birbirine bağlı üç tablodan oluşuyordu: dükkândaki bütün kitapları özellikleriyle tutan bir ana liste, stok girişleri ve satış kayıtları. Bu tablolarla hangi kitabın ne kadar sattığını, hangi kitabı yeniden sipariş etmem gerektiğini görebiliyordum.

O sayıda (satın aldığınız hazır çözümler yerine) kendi kurduğumuz sistemlerin avantajını şöyle anlatmıştım:

Eğer sisteminizi kendiniz kurgulayıp uyguladıysanız o zaman durum farklı: Sisteminizi istediğiniz gibi değiştirebilir, kapsamını ilerletebilir ve adım adım iyileştirebilirsiniz. Bunu yapmak için kendi bilgi ve yetkinlikleriniz dışında hiçbir şeye ihtiyacınız olmaz.

Bugün bu cümlenin bir de öbür yüzünü görüyorum: Sistem, benim bildiklerimle ve kullandığım aracın izin verdikleriyle sınırlıydı. Bilmediğim bir şeyi yapmak istediğimde iki seçeneğim vardı: öğrenmek ya da vazgeçmek. Vazgeçtiğim yerlerde sistem, istediğim şeyin değil, yapabildiğim şeyin şeklini aldı.

Peki nelerden vazgeçmiştim Coda ile kurduğum ilk kitabevi işletim sisteminde? Örneğin yayınevlerinden aldığım kitaplara sık sık gelen zamları kolayca sistemdeki fiyata yansıtmanın basit bir yolu yoktu: Fiyatlara direkt zam yaparsam kitabın eski satılan kopyalarının fiyatları da değişiyor ve eski satış kayıtlarının gösterdiği meblağ da değişiyordu. Aynı şey benim alış fiyatlarım için de geçerliydi: Bir kitabın alış fiyatını değiştirdiğimde stoğa ilk giriş fiyatı da değiştiği için aynı kitabın bana o dönemdeki maliyeti de değişiyordu. Durum bu olunca sağlıklı bir maliyet / gelir karşılaştırması yapmak da mümkün olmuyordu.

Bu sorun üzerinde neredeyse 2 ay çalıştım: Coda'nın son derece detaylı formül dilini öğrendim, anladım ve son derece karmaşık formüller yazarak fiyat geçmişini doğru tutmasını ve dükkânımın yaptığı satışları ve stok girişlerini doğru fiyatlarla hesaplamasını sağlamaya çalıştım. Çok detaya girmek istemiyorum ama tam bir çözüm bulamadım; sonunda mecburen aynı ürün için birden fazla fiyat kolonu yapmak, bu kolonlara birer tarih atamak, sistemin ciro hesaplarken satış ve stok kayıtlarını bu tarihlere göre dikkate alması için yine formüller yazarak komut vermeye çalıştım. Sonuçta bazen doğru hesaplanan bazen de birçok düşünemediğim senaryo yüzünden hatalı çıkan rakamlarla uğraştım durdum...

Yeni sistem: sormak yetti

Kitap kataloğu artık Coda'da değil (Grok ve Claude'un ortak önerisiyle) Supabase adlı bir veritabanı hizmetinde barınıyor. Yine aynı ikilinin önerdiği veritabanı tasarımına uygun şekilde kitaplar ve yazarlar ayrı tablolarda duruyor ve birbirine bağlanıyor.

Yeni kurduğum sistemin aritmetiğini yapma görevini üstlenen Grok'a ise sadece şunu söylemem yetti: "Enflasyonun yüksek olduğu bir ülkede yaşadığım için sık sık fiyat değişikliği yapmam gerekecek. Bu değişikliklerin eski alım ve satım kayıtlarını etkilemeyecek şekilde kurgulanması gerekiyor. Veritabanının, ürettiğimiz periyodik raporların ve sistem arayüzlerinin tasarımını yaparken bu durumu dikkate al ve buna uygun bir çözüm üret."

Bu kadarı yetti. Yaptı. Nasıl yaptı bilmiyorum. Önce anlayayım dedim ve sordum; ama açıklamasını yine anlayamadım. Tek bildiğim şey şu: Aylarca beni uğraştıran bu sorunu sistemi kurarken harcadığı birkaç dakikalık ekstra efor ile çözdüğünde bilgisayarımın ekranını öpesim geldi :)

Bir örnek daha vereyim: Eski sistemimde stoğa bir kitap girmeden önce mutlaka o kitabın kitap listemde önceden yaratılmış olması gerekiyordu. Eğer bu durumu unutur ya da o kitabın sistemde var olup olmadığını hatırlayamazsam stoğa giriş ekranında takılıp kalıyor, oradan çıkıp kitap listesine geri gidiyor, kitabı tüm (ISBN no, yazar, yayınevi, tür vb) detayları ile yaratıyor sonra stok giriş ekranına geri dönüp işlemi baştan yapıyordum. Yeni sistemde ise bu sürecin bana vakit kaybettirdiğini kısaca anlatıp Grok'tan rica ettim: "Stok giriş ekranımız ile kaydetmeye çalıştığımız kitap eğer daha önce sistemde yaratılmamışsa onu kolayca yaratmak için stok ekranından ayrılmadan giriş yapabileceğim bir çözüm üret."

Bu kadar...

Bilim Kurgu Atlası

Bu arada bir yandan kitabevinin işletim sistemini tasarlarken diğer taraftan da Grok'la ikinci bir iş daha yaptım: Dükkândaki kitapları yayınlandıkları tarihe göre bir zaman çizgisine yerleştirmek. Hatta daha da ileri gittim, yazarları da yaşadıkları devre göre aynı zaman çizgisine yerleştirdim.

Uzun zamandır aklımda olan bu kitabevi işletim sisteminden tamamen ayrı ama aynı veritabanını kullanacakları için ilişkili bu projeye Atlas adı verdim. Dükkândaki kitaplar ve yazarları bu çizgi üzerinde sıralanıyor. Bir de kavram satırı var: Bilim kurgunun temel fikirleri, onları türe getiren ya da öne çıkaran bir eserin yayın yılına yerleşiyor. Örneğin Ursula K. Le Guin'in Karanlığın Sol Eli (1969), insanların sabit bir cinsiyete sahip olmadığı bir gezegeni anlatıyor. Atlas'ta bu kitap, cinsiyet sorusunu bilim kurgunun merkezine taşıyan eserlerden biri olarak da yer alacak. Coda'daki tablolarda kitapların birbiriyle ve zamanla ilişkisini tutacak bir yer yoktu.

Atlas'a girmenin bir şartı var: Kitap dükkânımda (yani kitap veritabanında) olmalı. Atlas'taki her kitap kısa bir hikaye özeti, yazarı ve yayın yılı ile yer alıyor. Aynı şekilde her yazar da kısa bir tanım ve en çok tanındığı kitap detayıyla.

Geçen sayıda "her şeyi yakala" alışkanlığına itiraz etmiş, yığın büyüdükçe neyin önemli olduğunun görünmez hale geldiğini yazmıştım. Atlas'taki şart da aynı işi görüyor: Atlas'taki her kitap, onu seçip rafa koyduğum için orada. İleride Atlas'a filmler ve diziler de eklenecek; onlar da ancak dükkândaki bir kitaba bağlanarak girebilecek.

Claude'la ne yaptım: metinler ve kurallar

Atlas'ta her kitap, yazar ve kavram için kısa bir metin olacak. Bu metinlerin ilk taslaklarını Grok yazdı. Beni tatmin etmedi, benim üslubumda değildi ve ne yaptıysam hangi üsluptan hoşlandığımı anlatamadım.

Metinlere Claude'la yeniden başladım. Bu kez önce üslubumu kurallara döktük. Bunlardan bazıları:

  • Sade, kısa ve direkt bir üslup kullan. Süslü kelimelerden kaçın.
  • Cümleleri "-dır, -dir" ile bitirme ("değildir" yerine "değil").
  • Kitap özetlerinde yazarın tam adını yaz.
  • Yazar metinlerinde kişisel bir yorumun yanında bilgi de ver: ana temaları, kaç kitabı olduğu, aldığı ödüller, en çok neyle tanındığı.
  • Bir kitabın iki baskısı birbirinden farklıysa (örneğin adı değiştiyse), her baskının özetinde bu farkı kısaca belirt.

Metinler şimdi bu kurallarla, Atlas'ın en eski noktasından başlayarak onar onar yazılıyor. Her biri benim onayımdan sonra veritabanına giriyor.

Bu kuralları yazmak benim için de kendi üslubumu açıkça tarif etmem anlamına geldi. Tahmin ettiğimden zorlu ama keyifli bir uğraştı; insan yazarken kendi üslubunu tarif etmesi gerekeceğini hiç düşünmüyor. Bilim felsefecisi Michael Polanyi'nin örtük bilgi (tacit knowledge: bildiğimiz ama kolayca anlatamadığımız bilgi) kavramı bunu anlatıyor; Polanyi'ye göre aslında söyleyebildiğimizden fazlasını biliriz. Nasıl yazdığımı biliyordum ama bunu bir meslektaşımın uygulayabileceği açıklıkta anlatmam gerekince, bu bilginin bir kısmını kelimelere dökmek zorunda kaldım.

İki meslektaş, bir proje günlüğü

Şu anki iş bölümü şöyle: Grok Atlas'ın kodunu yazıyor. Claude veritabanında kavramlar ve uyarlamalar (kitaplardan yapılan filmler ve diziler) için yeni tabloları kuruyor. Ben ikisinin arasında duruyorum: Neyin yapılacağına, kapsamın ne olacağına ve neyin (hangi kitap, yazar ve diğer unsurların) Atlas'a gireceğine ben karar veriyorum.

İkisinin birbirine iş devredebilmesi için veritabanında ortak bir proje günlüğü (project_log) tutmaya karar verdik. Fikir şu: Her biri bir işi bitirdiğinde ne yaptığını ve işi nerede bıraktığını oraya yazacak; diğeri işe oradan devam edecek. Projenin nerede durduğu da bu günlükte görünecek.

Bu bültende yıllardır not almayı konuşuyoruz. Neredeyse her zaman notu alan kişiyle okuyan kişi aynıydı: biz. Proje günlüğü başka bir şey; bir yapay zekânın, başka bir yapay zekâ ve benim için tuttuğu notlar. Kişisel bilgi yönetimiyle yapay zekâ arasındaki bağın bence en somut hali bu: Not almak artık sadece gelecekteki kendimiz için yaptığımız bir iş değil, birlikte çalıştığımız yapay zekâlarla ortak bir hafıza kurmanın da yolu.

Daha az taviz = İstediğime daha yakın bir sistem

Önceki sistemle bugünkü yan yana koyunca fark şöyle görünüyor:

ÖnceBugün
Sistemi kuranBen, Coda'ylaBen, Grok ve Claude'la
Bilmediğim bir şey çıktığındaÖğrenmem ya da iestediğim özellikten vazgeçmem gerekiyorduSoruyorum, tarif ediyorum, Claude ve Grok yapıyor
Sistemin kapsadıklarıKitaplar, stok, satışlar, müşterilerKitaplar ve yazarlar, stok, fiyatlar, müşteriler, satışlar ve siparişler; kavram ve uyarlama tabloları kuruluyor
Kitapların görünümüTablolarTablolar ve Atlas
Kitap metinleriSürdürülebilir bir yöntem yoktuKurallarla yazılıyor, her biri onaylanıyor
Son kararı verenBenBen

Bülten 15'te iki seçenekten bahsetmiştim. Hazır bir yazılım alırsınız; ama onu kuran kişiye ya da kuruma bağımlı kalırsınız. Ya da sisteminizi kendiniz kurarsınız; o zaman da bildiklerinizle sınırlı kalırsınız.

Bugün üçüncü bir seçenek var: Sistemi yine kendiniz kuruyorsunuz, ama yanınızda "bunu nasıl yaparız?" diye sorabileceğiniz bir meslektaşınız, bir çalışma arkadaşınız var.

Bu meslektaşlığın bir sorusu da var. Bülten 15'teki cümle, sistemi kendiniz kurduysanız nasıl çalıştığını da bildiğinizi varsayıyordu. Bir kısmını Grok'un ve Claude'un kurduğu bir sistemde bu varsayım ne kadar geçerli? Fiyat örneğinde itiraf ettiğim gibi, Grok'un çözümünün içini ben de anlamış değilim. Anladığım ve karar verdiğim şey, sistemin ne yapması gerektiği: Neyin yapılacağına, neyin Atlas'a gireceğine, metinlerin nasıl yazılacağına ben karar veriyorum. Geçen sayıdaki iş bölümünün değişmeyen yarısı bu: Yapay zekâ işin büyük kısmını yapıyor; ne istediğimi anlamak ve karar vermek bende kalıyor.

Bilgi yönetimi ile yapay zekâ arasındaki köprü

Bu projede köprünün üç ayrı parçasını gördüm:

  1. Sistemimin şeklini, kullandığım aracın sınırlarından çok, ne istediğimi ne kadar açık anlatabildiğim belirliyor.
  2. Yapay zekâyla çalışmak örtük bilgimi açığa çıkarmaya zorluyor: Kendi üslubumu kurallara dökmem gerekti.
  3. Notlar ortak bir hafızaya dönüşüyor: Proje günlüğü, benim ve iki yapay zekânın aynı yerden okuduğu bir kayıt.

Bülten 25'ten beri izlediğimiz bilmek — anlamak — ifade etmek üçlüsüne bağlarsam: Katalog elimde hangi kitapların olduğunu tutuyor, Atlas bu kitapların birbiriyle ve zamanla ilişkisini gösteriyor, metinler bunu okura anlatıyor.

Assos Bilim Kurgu kitabevi işletim sistemini devreye aldım; kullanıyorum. Bilim Kurgu Atlası'nı henüz duyurmadım. Hazır olduğunda burada da tanıtacağım.

Selam ve sevgilerimle
Yalçın Arsan — Kasım 2026

Yalçın Arsan abonesi ol

En son sayıları kaçırmayın. Sadece üyelere özel sayıların kütüphanesine erişim sağlamak için şimdi kaydolun.
bilge@ornek.com
Abone ol
--- Yalçın Arsan'ın şahsi web sitesi, tüm hakları saklıdır © 2002 - 2026 --- Kurumsal web sitesi Arsan Danışmanlık